Kirgizië

Oppervlakte                            200.000 km² – vijf maal Nederland
Aantal inwoners                       5,5 miljoen
Samenstelling bevolking             70% Kirgiezen, 15% Oezbeken, 5% Russen
Religie                                     soennitische islam
Hoofdstad                               Bishkek
Staatshoofd                             Roza Otoenbajeva
Conflict                                   2010
Aantal vluchtelingen                 meer dan 100.000
Aantal ontheemden                  meer dan 50.000

Geschiedenis
Met Turkmenistan, Kazachstan, Tadzjikistan en Oezbekistan vormt Kirgizië de Centraal-Aziatische republieken, voormalige deelrepublieken van de Sovjet-Unie. Een groot deel van Kirgizië ligt hoger dan 3.000 m en is deel van het Tiensjangebergte. In het zuidoosten ligt de vruchtbare en dichtbevolkte Ferganavallei die doorloopt in Oezbekistan en Tadzjikistan. In de vallei komen de rivieren Narym en Kara Darja bijeen.

De oorspronkelijke bevolking van Kirgizië bestond uit jagers en nomadische boeren. De bevolking is heterogeen, dat geldt in het bijzonder de Ferganavallei[1] dat een lange geschiedenis kent en waar van oudsher handelskaravanen doorheen trokken. De vallei vormde in het Russische rijk een bestuurlijke eenheid die in de Soviet-Unie eindigde – de Soviet-leiders verdeelden de vallei over Tadzjikistan, Oezbekistan en Kirgizië en kent nu zeer grillige grenzen – over de loop van de grenzen bestaat strijd tussen de drie landen.

Op 31 augustus 1991 riep Kirgizië, deelstaat van de Sovjet-Unie, de onafhankelijkheid uit en werd de zittende president Askar Akajev president van de nieuwe republiek. In 1995 en in 2000 werd hij herkozen. President Askar Akajev begon enthousiast en voerde economische vernieuwingen door maar isoleerde zich na verloop van tijd door een toenemend autoritair optreden en het aan banden leggen van de oppositie. In 2002 leidde dit tot demonstraties tegen zijn beleid.

Askar Akajev was hoogleraar wiskunde, gespecialiseerd in computerontwikkelingen. Hij is geboren in Kemin, in het noorden, aan de grens met Kazachstan. Opmerkelijk is dat hij de enige president is van de nieuwe republieken na de val van de Sovjet-Unie die geen KGB-achtergrond heeft. Traditioneel staat het noorden tegenover het zuiden.

De parlementsverkiezingen van 2005 verliepen fraudeleus en leidden dagelijks tot demonstraties. De oppositie bezet enkele gebouwen in Bishkek en spreekt over de Tulpenrevolutie in navolging van de ontwikkelingen in Georgië. Askar Akajev moet zijn positie opgeven ten gunste van Koermanbek Bakijev die interim president en parlementsvoorzitter wordt. Conform de afspraken benoemt hij de vertrouweling van Askar Akajev Feliks Koelov, eveneens uit het noorden afkomstig, tot premier. In 2007 besluit het parlement de presidentiële bevoegdheden in te perken ten gunste van de regering en het parlement waarna president Koermanbek Bakijev premier Feliks Koelov afzet. Al snel maakt Koermanbek Bakijev de oppositie verder monddood en trekt alle macht naar zich toe – ook maakt hij zich aan ongekende zelfverrijking toe en plaatst hij familieleden op strategische posten.

Conflict
Naar aanleiding van de arrestatie van oppositieleiders zijn er in 2010 opnieuw demonstraties en op 7 april 2010 vallen tientallen doden en gewonden. De oppositie, bestaande uit vijf partijen, krijgt het groene licht van Rusland en neemt de macht over. Zij stelt Roza Otoenbajeva aan als interim president – deze zoekt steun bij Rusland.

Koermanbek Bakijev trekt zich terug in zijn machtsbasis in het zuiden van het land waar gevechten uitbreken. Hij vlucht via Kazachstan naar Wit Rusland dat hem asiel verleend. Vanuit Wit Rusland probeert hij terug te komen als president en zet aan tot rellen. Het leidt eerst in de hoofdstad Bishkek en vervolgens in de steden Osh en ook Jalalabad in het zuiden tot onlusten.

Op 10 juni 2010 komt het tot een uitbarsting in Osh (oorspronkelijk met een Oezbeekse meerderheid) die zich al snel uitbreidt tot Jalalabad. In de regio woont een Oezbeekse minderheid van ongeveer 40% van de bevolking die het voornamelijk moet ontgelden, al lijkt het niet om een etnisch conflict te gaan. Bendes, die relaties hebben met de afgezette president, gesteund door leger en politie, en relschoppers die zich bij hen aansluiten jagen de burgers op, steken hun huizen in brand en schieten hen dood – de etnisch Oezbeken zijn het belangrijkste slachtoffer. Maar ook Kirgiezen zijn moeten het ontgelden. De ‘opstandelingen’ lijken uit te zijn op het stichten van chaos. Volgens berichten heeft Maksim Bakijev, zoon van de afgezette president Koermanbek Bakijev, de bendes tegen betaling aangezet tot actie. Maksim Bakijev die op 15 juni 2010 met een privé vliegtuig in Engeland landde, is door de politie gearresteerd.

In enkele dagen tijd leidde het geweld in het zuiden tot honderden doden, duizenden gewonden[2] en naar schatting aanmerkelijk meer dan 200.000 vluchtelingen[3]. Nadat ongeveer 100.000 etnisch Oezbeken naar Oezbekistan gevluchte zijn – zij zijn in openbare gebouwen, leegstaande fabrieken en scholen ondergebracht – sloot de Oezbeekse president Islam Karimov de grens voor vluchtelingen (14 juni 2010) – vrouwen en kinderen zouden nog wel in Oezbekistan worden toegelaten.

Interim president Roza Otoenbajeva heeft Rusland om militaire hulp gevraagd – Rusland aarzelt. De Russische president Dimitri Medvedev heeft 13 juni 2010 slechts luchtlandingstroepen naar zijn militaire basis Kant in het noorden van Kirgizië gestuurd om de basis en Russische gezinnen ter plekke te beschermen. Ook heeft Rusland hulpgoederen gestuurd.

UNHCR stuurt hulpgoederen, met instemming van de Oezbeekse autoriteiten. Ook particuliere hulporganisaties bereiden hulp aan de vluchtelingen voor.

Steeds duidelijk wordt dat in Kirgizië een strijd om de macht – en om de rijkdom – aan de gang is waarvan de burgers de dupe zijn. Tegelijkertijd dreigt het gevaar dat het geweld in Kirgizië zich in de regio verspreid.