Innovatief project in Nepal: koken op zonne-energie!

Stichting Vluchteling steunt in Nepal een innovatief project waarbij Bhutanese vluchtelingen koken op zonne-energie. De vluchtelingen krijgen daarvoor een zogenoemde zonneoven: een kooktoestel dat er uitziet als een enorme satellietschotel waarmee je kunt koken zonder petroleum, hout of kolen te gebruiken. Dus geen houtkap meer, geen giftige dampen en vluchtelingen hoeven geen brandstof meer te kopen voor het koken. Dat is beter voor het milieu én beter voor de vluchtelingen. Na een korte training kunnen ze rijst klaarmaken in slechts 20 minuten en eieren en  aardappels koken zónder water.

Het grootste deel van de bevolking van Nepal kookt op hout. In totaal komt 80% van de verbruikte energie uit de bossen. En door de gestage bevolkingsgroei wordt dat alleen maar meer waardoor er veel bos met erosie verdwijnt. Het eindresultaat is dat Nepal één van de snelst ontbossende landen ter wereld is geworden. Hout is schaars en petroleum en kolen zijn duur. De meeste vluchtelingen kunnen dat niet betalen en gassen die vrijkomen bij het opstoken van deze brandstoffen zijn schadelijk voor het milieu en de gezondheid: de luchtwegen en de ogen worden er door aangetast. De zonneoven is een goed alternatief.
In het zuidoosten van Nepal leven 106.000 Bhutanese vluchtelingen in kampen. Dankzij het HIER-klimaatproject van Stichting Vluchteling krijgen deze mensen zonneovens zodat ze op klimaatverantwoorde wijze gezond kunnen koken.

Koken onder een vergrootglas?
“Toen ik voor het eerst over de zonneoven hoorde, dacht ik dat het een soort vergrootglas zou zijn”, glimlacht een van de vluchtelingen. “Ik was heel benieuwd hoe het ding eruit zou zien”, vertelt hij .”En natuurlijk vroeg ik me af of ik erop zou kunnen koken”. Zijn buurman was daar nogal sceptisch over. “Koken op de zon? Ik kon me niet voorstellen dat het zou werken.” Nu staat er voor hun bamboe hut een zonneoven en koken ze er iedere dag op. Ook de vluchtelingen uit het Beldangi kamp zijn erg enthousiast. “Ik ben al blij met heel kleine dingen”, vertelt een jonge vrouw. “Ik ben hier al zo lang. In Bhutan werd het te gevaarlijk en ik moest vluchten. Nu woon ik hier met duizenden andere Bhutanese vluchtelingen in een kamp, ver van mijn geboortegrond. “Nu heb ik iets groots gekregen”, vervolgt ze. “Een zonneoven waarop ik eten kan koken voor mijn man en kinderen.”

Zo werkt de zonneoven
Stichting Vluchteling maakt in het HIER-klimaatproject gebruik van een zogenoemde parabolische zonneoven. De werking van deze oven is gebaseerd op reflectie en absorptie van zonnestraling. Twee vluchtelingengezinnen maken samen gebruik van één zonneoven. Daarnaast krijgen ze twee grote zwarte pannen en een hooikist. De pan met eten komt op een ijzeren plateau te staan in het middelpunt van de oven waar alle opgevangen zonnestralen worden geconcentreerd. De temperatuur kan hierbij tot meer dan 200ºC oplopen. Tijdens het koken kun je van de pan weglopen en iets anders gaan doen. Om de tien minuten moet je wel controleren of de zonneoven nog optimaal naar de zon gedraaid is. Volgens de eerste ruwe berekeningen kan de zonneoven gemiddeld ongeveer 60% van de tijd worden gebruikt. In Nepal regent het ook wel eens en 's ochtends staat de zon niet hoog genoeg waardoor er alleen ’s middags en ’s avonds op gekookt kan worden. Als het gerecht bijna klaar is dan gaat de pan in de hooikist. Doordat de gerechten in de hooikist lang warm blijven en zo kunnen nagaren, hoeft de zonneoven minder lang te worden gebruikt. Zo kan met dezelfde parabolische zonneoven vrijwel tweemaal zoveel rijst per dag worden gekookt. De hooikist is gemaakt van hout en thermische dekens houden het eten warm.

Nepalezen en vluchtelingen werken mee
Vluchtelingen werken zelf actief mee om het zonneovenproject tot een succes te maken. Zo zijn er vluchtelingen opgeleid om trainingen te geven in het gebruik en onderhoud van de zonneovens. Deze zogenoemde ‘motivators’ gaan ook langs bij de gezinnen om te kijken of ze hun oven goed kunnen gebruiken en of er nog problemen of vragen zijn. Ook zijn er Nepalezen opgeleid om de hooikisten te timmeren en om de zonneovens in elkaar te zetten. Zo zorgt het project ook voor werkgelegenheid in de vluchtelingenkampen.

Voor het eerst zonnekoken
Blok voor blok worden de groepen hutten in het kamp van zonneovens voorzien. De vluchtelingen moeten zelf een symbolisch bedrag betalen van ongeveer 1,75 euro per gezin. Een nieuwe groep zonnekokers komt hun nieuwe zonneoven ophalen bij het distributiecentrum. Nadat ze geregistreerd zijn en hun bijdrage hebben betaald mogen ze hun oven meenemen. Het is nog een heel karwei om het gevaarte naar de hutten te vervoeren. Er zijn wel twee of drie familieleden nodig om de oven te tillen. Ze doen erg voorzichtig. Ze willen hun oven natuurlijk niet beschadigen nog voordat hij gebruikt is. Ook de hooikisten moeten mee. Sommige vluchtelingen hebben een fiets of hebben er een kunnen lenen en binden hun hooikist achterop. Soms nemen ze ook een hooikist mee voor familie, buren of vrienden. Aan hun lachende gezichten kun je zien dat de vluchtelingen erg blij zijn met hun nieuwe aanwinsten. De grote zilverkleurige zonneovens zien er mooi uit voor de bamboe hutten. En ze werken goed. Overal waar je loopt zie je vluchtelingen rijst, dhal (een soort groente) of kip koken. En het is nog lekker ook!

Het zonne-koken kent veel voordelen:
- het sparen van bomen en grond;
- het terugdringen van landverschuivingen. Zonder de wortels van bomen die het zand vasthouden, spoelen de hevige moessonregens hele stukken grond weg;
- kunnen koken wanneer andere energiebronnen niet aanwezig zijn;
- besparen van werk en tijd (je kunt gemakkelijk bij de oven weglopen en andere dingen doen) en besparing van geld (je hoeft geen brandstof te kopen);
- schonere lucht en minder long- en oogziektes;
- bijdrage aan de beperking van het broeikaseffect door een vermindering van de uitstoot van CO2.

Verhalen van vluchtelingen
Voorlichter Susanne Jonker reisde in oktober 2006 met projectmedewerker Jan Habraken naar de Bhutanese vluchtelingen in Nepal en sprak met de mensen en tekende hun verhalen op. Lees hier de verhalen van Susanne

Help vluchteling én het milieu
Nog veel vluchtelingengezinnen wachten op hun zonneoven. Steun Stichting Vluchteling via giro 999 en zorg ervoor dat Bhutanese vluchtelingenouders en hun kinderen in Nepal op een schone en milieubewuste manier kunnen koken.

Stichting Vluchteling werkt samen
Stichting Vluchteling steunt in Oost-Nepal de bouw en verspreiding van milieuvriendelijke zonneovens en het geven van voorlichting hierover aan Bhutanese vluchtelingen. Dit zonneovenproject is onderdeel van de campagne HIER en wordt financieel ondersteunt door de Postcode Loterij. Voor de praktische uitvoering van dit project werkt Stichting Vluchteling samen met Stichting Vajra en de vluchtelingenorganisatie van de Verenigde Naties UNHCR.